Parmak tipi nabız oksimetresi: Ölçümü neler etkiler?

Parmak tipi nabız oksimetresi, hasta yakınlarının evde en sık kullandığı küçük cihazlardan biri. Parmağa takıyorsunuz, birkaç saniye sonra ekranda iki sayı çıkıyor: nabız ve kandaki oksijen düzeyini gösteren saturasyon. Kullanması kolay. Ama bu kolaylık, her okumanın doğru olduğu anlamına gelmiyor.

Aynı kişide, aynı dakikada, iki farklı parmakta farklı sayılar görmüş olabilirsiniz. Bu çoğu zaman cihazın bozuk olduğunu göstermez. Ölçümü etkileyen basit etkenler vardır ve çoğu kolayca düzeltilebilir. Bu yazıda cihazın nasıl çalıştığını kısaca, sonra da okumayı neyin bozabileceğini ve ne yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Cihaz nasıl çalışır? Bilmeniz gereken kısa özet

Cihazın bir ucunda küçük bir ışık kaynağı, diğer ucunda ışığı algılayan bir sensör bulunur. Işık parmağınızdan geçer, cihaz da parmaktaki kanın bu ışığı nasıl değiştirdiğine bakarak hesap yapar. Yani cihaz kanı doğrudan görmez; ışığın parmaktan geçişini yorumlar.

Buradan önemli bir sonuç çıkar: Işığın yolunu bozan ya da parmakta kan akışını azaltan her şey, ekrandaki sayıyı etkileyebilir. Aşağıdaki etkenlerin hepsi bu mantığa dayanır.

Okumayı bozabilen en sık etkenler

Soğuk, nemli ya da kasılmış eller

Soğuk havada dışarıdan gelen birinin elleri çoğunlukla soğuktur ve parmak uçlarına giden kan azalmıştır. Cihaz bu durumda sinyal bulmakta zorlanır; ekran sayıyı geç gösterebilir, sürekli değiştirebilir ya da hiç sayı vermeyebilir. Sert kışların yaşandığı bölgelerde bu durum özellikle sık görülür. Eller çok terliyse ya da nemliyse de cihaz parmakta tutunmakta zorlanabilir.

Oje, takma tırnak ve kirli tırnak

Işık tırnağın üzerinden geçtiği için koyu renk oje, jel oje, takma tırnak ya da tırnak altındaki kir okumayı değiştirebilir. Mümkünse ölçümü ojesiz, temiz bir parmaktan yapın. Oje çıkarılamıyorsa başka bir ojesiz parmağı deneyin; olmuyorsa sonucu güvenilir saymayın ve hastanın durumuna göre hareket edin.

Hareket ve titreme

Parmağın kıpırdaması, elin titremesi, hastanın konuşması ya da öksürmesi sensörün işini zorlaştırır. Yaşlı bir hastanın elinde hafif bir titreme bile ekrandaki sayıların oynamasına yol açabilir. Ölçüm sırasında eli bir yere dayamak ve hastadan sessizce, hareketsiz oturmasını istemek çoğu zaman yeter.

Ortam ışığı

Çok parlak ışık, doğrudan güneş ya da güçlü bir lamba, sensöre fazladan ışık girmesine neden olabilir. Cihaz parmağa tam oturmadığında da dışarıdan ışık sızar. Işık fazlaysa eli bir battaniyenin ya da kumaşın altına almak veya gölgeli bir yerde ölçmek işe yarar.

Cihazın parmağa oturması

Parmak cihazın içine sonuna kadar girmeli, tırnak tarafı doğru yöne bakmalıdır. Çok ince, çok kalın ya da şişmiş bir parmakta cihaz gevşek kalabilir veya fazla sıkabilir. Fazla sıkan cihaz da kan akışını azaltıp okumayı bozabilir. Cihazın kullanma kılavuzunda hangi parmağın uygun olduğu yazar; ona bakın.

Kolda tansiyon manşonu ya da dar giysi

Tansiyon aleti manşonu şişerken koldaki kan akışı geçici olarak azalır. Oksimetreyi aynı koldaki parmağa takmışsanız ölçüm bu sırada bozulur. İki ölçümü aynı anda değil, art arda yapın. Dar kol, sıkan bileklik ya da saat de aynı sorunu yaratabilir. Tansiyon ölçümündeki diğer sık hatalar için evde tansiyon ölçerken sık yapılan hatalar yazımıza da göz atabilirsiniz.

Cilt rengi ve kan dolaşımı sorunları

Bazı cihazların cilt tonuna göre farklı davranabildiği, dolaşım sorunu olan kişilerde de parmak ucundan ölçümün güçleşebildiği bilinir. Bu yüzden tek bir sayıya mutlak güvenmek yerine hastanın genel durumuna bakmak her zaman daha sağlıklıdır. Kendi hastanız için cihazın ne kadar güvenilir olduğunu merak ediyorsanız bunu doktorunuza ya da hemşirenize sorun.

Daha güvenilir ölçüm için adım adım

1. Hastayı rahat bir sandalyede ya da yatakta oturtun; birkaç dakika dinlenmesini bekleyin.
2. Eller soğuksa yavaşça ısıtın: ellerini ovuşturmasını isteyin veya üzerini örtün. Sıcak su ya da ısıtıcıyla doğrudan ısıtmaya çalışmayın.
3. Oje, takma tırnak ve tırnak kirini kontrol edin.
4. Eli göğüs hizasında, bir yüzeye dayalı ve hareketsiz tutun.
5. Cihazı parmağa tam oturtun, çok sıkmayın.
6. Ekrandaki sayı oynarken değil, birkaç saniye boyunca sabit kaldığında okuyun.
7. Şüphe ettiğinizde parmağı değiştirip yeniden deneyin. Ama peş peşe onlarca kez ölçüm yapmak da gerekmez.
8. Sonucu saatiyle birlikte kaydedin.

Kayıt tutmanın doktor görüşmesinde ne kadar işe yaradığını evde yapılan ölçümleri kaydetme ve doktora götürme rehberinde ayrıntılı anlattık. Sayının yanına hastanın o andaki durumunu (uyuyor muydu, yürümüştü, öksürüyor muydu) kısaca yazmanız, doktor için çok değerli bir ipucudur.

Sayıya mı bakmalı, hastaya mı?

Hasta yakınlarının en sık düştüğü tuzak, ekrandaki sayıyı hastanın durumundan daha önemli saymaktır. Oysa cihaz yalnızca yardımcı bir araçtır.

• Cihaz size iyi bir sayı gösteriyor ama hasta nefes almakta zorlanıyorsa, hastanın hâline güvenin ve vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
• Hastada nefes darlığı, morarma, kafa karışıklığı gibi belirtiler varsa ölçümü yenilemek için beklemeyin, 112'yi arayın.
• Sayı, yukarıdaki etkenler giderildikten sonra da alışılmadık geliyorsa ya da ölçümler birbirini tutmuyorsa, belirti olmasa bile vakit geçirmeden doktorunuza veya hemşirenize haber verin. Sayı tekrarda aynı çıktı diye "demek ki sorun yok" diye düşünmeyin; tutarlı ama alışılmadık bir sayı da doktorunuzun bilmesi gereken bir durumdur. Nefes darlığı, morarma, kafa karışıklığı, aşırı uyku hali ya da göğüs ağrısı eklenirse 112'yi arayın.
• Hangi değerin sizin hastanız için ne anlama geldiğini, hangi değerde ne yapacağınızı yalnızca doktorunuz söyleyebilir. Bu yazıda herhangi bir sınır değer vermiyoruz çünkü bu, kişiye ve hastalığa göre değişir.

Hekiminizden mutlaka şunları öğrenin: Evde ne sıklıkla ölçüm yapmalısınız? Sizin hastanız için "doktoru aramalı" denilen durumlar neler? Hangi durumda doğrudan acile gitmelisiniz?

Evde oksijen kullanan hastalarda ek notlar

Evde oksijen desteği alan bir hastanın yakınıysanız oksimetre sizin için daha da sık kullanılan bir araç olabilir. Oksijen cihazının ayarını, doktorunuzun söylediği değere göre kullanın; ekrandaki sayıya bakarak ayarı kendiniz değiştirmeyin. Oksijen kullanımıyla ilgili güvenlik kuralları için evde oksijen tüpü güvenliği yazısına bakabilirsiniz.

Cihazın pilini de unutmayın. Pil zayıfladığında ekran sönükleşebilir ya da okuma tutarsız olabilir. Yedek pil bulundurmak, özellikle gece ihtiyaç duyulduğunda rahatlık verir.

Cihazı seçerken ve saklarken

• Ekranın net okunduğu, kullanımı basit bir model kolaylık sağlar. Yaşlı bir hasta kendi başına kullanacaksa büyük ve okunaklı ekran işinizi kolaylaştırır.
• Cihazı kullanmadan önce kılavuzu okuyun; hangi parmağa takılacağı ve ne kadar beklenmesi gerektiği orada yazar.
• Her kullanımdan sonra cihazın parmak temas eden iç yüzeyini kılavuzun önerdiği şekilde nazikçe temizleyin. Aynı cihaz birden fazla kişide kullanılacaksa bu daha da önemlidir.
• Cihazı düşürmekten, nemden ve aşırı sıcaktan koruyun.

Cihaz seçimi konusunda sorularınız varsa doktorunuza ya da hemşirenize danışın.

Kısaca hatırlayın

• Soğuk el, oje, hareket, güçlü ışık ve gevşek ya da sıkı takılmış cihaz okumayı değiştirebilir.
• Ölçümü dinlenmiş, sıcak, hareketsiz bir elden ve sayı sabitlendiğinde okuyun.
• Sayıyı kaydedin ama hastanın durumunu da yanına yazın.
• Değerlerin ne anlama geldiğini yalnızca doktorunuz söyleyebilir.
• Sayı etkenler giderildikten sonra da alışılmadık ya da tutarsızsa doktorunuza veya hemşirenize haber verin.
• Hasta kötü görünüyorsa sayıya bakmadan 112'yi arayın.

Bu yazı genel bilgi içindir; doktorunuzun ve hemşirenizin talimatlarının yerine geçmez. Çağrı Medikal tarafından yapay zekâ desteğiyle hazırlanır ve yayından önce otomatik güvenlik kontrollerinden geçer.