Evde hasta bakımında aile içinde iş bölümü nasıl yapılır, nöbet çizelgesi nasıl hazırlanır?

Evde hasta bakımı çoğu ailede bir kişinin omzuna kendiliğinden biner. Genellikle en yakında oturan, en "becerikli" ya da en az "hayır" diyen kişi olur bu. Başta sorun görünmez, ama haftalar geçtikçe yorgunluk birikir, diğerleri de ne yapacağını bilemediği için kenarda kalır.

İyi haber şu: Bakımı paylaşmak için büyük bir organizasyon gerekmez. Kâğıt üzerinde basit bir iş listesi, açık bir nöbet çizelgesi ve her devirde yazılan kısa bir not çoğu zaman yeter. Aşağıda bunları adım adım kurabilirsiniz.

Önce işleri görünür hale getirin

Aile toplantısına oturduğunuzda ilk iş, bakımın aslında neleri kapsadığını yazmaktır. Çoğu aile yalnızca "hastaya bakmak" der. Oysa görünmeyen birçok iş vardır. Bunları bir kâğıda sırayla yazın:

• Doğrudan bakım: yemek yedirme, temizlik, pozisyon değiştirme, tuvalet ve hijyen, yürümeye ya da yer değiştirmeye yardım.
• Takip işleri: ilaçların zamanında verilmesi, doktorun istediği ölçümlerin yapılıp not edilmesi.
• Dışarıdaki işler: randevular, reçete ve ilaç temini, hastaneye gidiş-geliş, evrak işleri.
• Ev işleri: yemek, çamaşır, çarşaf değişimi, alışveriş.
• Koordinasyon: doktor ve hemşireyle iletişim, diğer akrabalara bilgi verme.

Listeyi yazdığınızda genellikle bir şey fark edilir: Bakımın önemli bir kısmı fiziksel olmayan işlerdir. Bu da uzakta yaşayan ya da fiziksel olarak yardım edemeyen kişilerin de katkı verebileceği anlamına gelir.

Kim neyi üstlensin? Rolleri eşleştirin

İşleri yazdıktan sonra kişilerin durumuna göre eşleştirin. Herkesten aynı şeyi beklemek yerine, herkesin yapabildiği işi seçmesine izin vermek daha sürdürülebilirdir.

Ana bakım veren ve yedeği

Günlük bakımı en çok yürüten kişi "ana bakım veren"dir. Ama yalnızca bir kişinin her şeyi bilmesi risklidir. Mutlaka bir de yedek belirleyin; ana bakım veren hastalansa ya da bir gün çıkması gerekse devralabilecek kişi olsun. Yedek kişi, rutini önceden görüp birkaç kez birlikte yapmış olmalıdır.

Uzaktaki aile üyeleri

Başka şehirde yaşayan bir kardeş ya da çocuk şunları üstlenebilir: telefonla randevu almak, ilaç ve malzeme temini sürecini takip etmek, evrak işlerini yürütmek ya da belirli günlerde evde kalıp ana bakım verene tam gün izin vermek. "Yardım edemiyorum" duygusu çoğu zaman yanlış bir varsayımdır; doğru iş bulununca yardım mümkün olur.

Çocuklar ve gençler

Torunlar ya da ergenler, yaşlarına uygun işlerle (sohbet, kitap okuma, yemek hazırlığına yardım, hastanın odasına su getirme) katkı verebilir. Hasta bakımının fiziksel kısmını, yani kaldırma, çevirme gibi işleri çocuklara yüklememek önemlidir.

Nöbet çizelgesi nasıl hazırlanır?

Çizelge karmaşık olmak zorunda değil. Buzdolabına asılacak bir A4 kâğıt çoğu zaman işe yarar. Şöyle ilerleyebilirsiniz:

1. Hastanın gün içindeki yoğun saatlerini belirleyin. Sabah bakımı, yemek saatleri, ilaç saatleri ve akşam hazırlığı genellikle en çok el gerektiren zamanlardır. Bu saatlerde evde birden fazla kişi olması işi kolaylaştırır.
2. Günü bloklara bölün. Sabah, öğleden sonra, akşam ve gece gibi bloklar yapın. Her blok için tek bir sorumlu yazın.
3. Herkesin müsait olduğu saatleri sorun. Çalışma saatleri, çocuk bakımı, kendi sağlık randevuları dikkate alınmalı. Mümkün olmayan saati kimseye yazmayın; çizelge uygulanamazsa bırakılır.
4. Adil dağıtın, ama eşit saatle sınırlamayın. Gece nöbeti, hafta sonu ve bayram günleri daha zordur. Bunları dönüşümlü verin, kimsenin hep aynı zor saatte kalmamasını sağlayın.
5. Yedek sütunu ekleyin. Her blok için ikinci bir isim bulunsun. Biri aksattığında ne yapılacağı belli olsun.
6. Dinlenme günlerini baştan koyun. Ana bakım verenin haftada en az birkaç saatlik, tercihen tam bir gün boşluğunu çizelgenin bir parçası yapın.

İlk iki hafta çizelgeyi deneme olarak uygulayın. Aksayan yerleri not edin ve ardından düzeltin. İlk taslağın kusursuz olmasını beklemeyin.

Devir teslim notu: Bilgi kaybolmasın

Birden fazla kişi bakım verince en sık yaşanan sorun, bilginin kaybolmasıdır. "İlacı verdin mi?" ya da "Öğle yemeğini yedi mi?" gibi sorular hem zaman kaybettirir hem hatalara yol açar. Çözüm, her devirde kısa bir yazılı not bırakmaktır.

Not defterinin ya da telefondaki ortak bir mesaj grubunun içinde şunlar bulunabilir:

• Nöbet saatleri ve kimin devraldığı.
• Verilen ilaçların saati ve verildiğine dair işaret. İlaç düzeniyle ilgili ayrıntılar için yaşlı bakımında ilaç takibi yazımıza bakabilirsiniz.
• Yapılan ölçümler ve saatleri. Bunları doktora götürmek için nasıl düzenleyeceğinizi ölçümleri kaydetme rehberimizde bulabilirsiniz.
• Yeme-içme durumu, tuvalet, uyku ve ruh hali hakkında kısa gözlemler.
• Olağan dışı bir şey olduysa ne olduğu ve kimin bilgilendirildiği.
• Bir sonraki nöbetçinin yapması gereken işler.

Not kısa ve düz yazılmalı. Yorum yerine gözlem yazmak daha işe yarar: "Çok kötüydü" yerine "Öğleden sonra yemek yemek istemedi, sadece su içti" gibi.

Hastanın durumunda olağan dışı bir değişiklik fark ederseniz (yemeyi bırakma, uyku hâlinde artış, yeni bir yara gibi) bir sonraki nöbeti beklemeyin; doktora ya da aile hekimine haber verin. Acil bir belirti varsa 112'yi arayın.

Doktorun yazılı talimatını (reçete ya da epikriz) olduğu gibi kopyalayın ya da fotokopisini nöbet defterinin başına ekleyin; böylece herkes aynı bilgiye bakar. Emin olmadığınız bir noktada tahmin yürütmeyin; doktora, hemşireye ya da eczacıya sorun.

Acil durum planı herkesin bildiği bir plan olmalı

Çizelge sakin günler için işler. Zor bir an geldiğinde ise herkesin aynı bilgiye sahip olması gerekir. Çizelgenin yanına şunları koyun:

• Hastanın kimlik bilgileri, düzenli kullandığı ilaçların listesi ve doktorun verdiği önemli notlar.
• Doktorun ve yakınların telefon numaraları.
• Acil durumda kimin 112'yi arayacağı, kimin hastayla kalacağı ve kimin diğer aile üyelerini bilgilendireceği.

Nöbet sırasında nefes darlığı, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, ani konuşma ya da kol-bacakta güçsüzlük, havale, durdurulamayan kanama, yutkunurken boğulma, şiddetli ağrı veya düşme sonrası yaralanma görürseniz önce 112'yi arayın, sonra aileye haber verin. Doktorunuz hastanıza özel bir acil durum planı verdiyse onu da çizelgenin yanına koyun.

Elektrik kesintisi gibi önceden planlanabilen riskler için de hazırlık planı yazımızı okuyabilirsiniz.

Cihaz ve ekipmanı kullanacak herkes bilmeli

Evde hasta karyolası, tekerlekli sandalye ya da oksijen tüpü gibi ekipman varsa, nöbet tutan herkesin bunları kullanmayı bilmesi gerekir. Aksi hâlde bilgi tek kişide kalır ve o kişi yokken kullanım hatası olabilir. Cihazı ilk kurduğunuz ya da öğrendiğiniz gün, nöbet listesindeki herkesin yanınızda olmasını sağlayın; kullanım bilgisini birlikte görün, yazılı bir özet de bırakın.

Cihazların ayarını doktorun ya da cihazı kuran kişinin söylediği şekilde kullanın, ayarı kendi başınıza değiştirmeyin. Emin değilseniz doktora ya da hemşireye danışın.

Haftada bir kısa toplantı yapın

Çizelge kurulduktan sonra bile hayat değişir: Hastanın durumu, birinin işi ya da ailedeki birinin sağlığı. Haftada bir, on-on beş dakikalık kısa bir görüşme (yüz yüze ya da telefonda) şunları içerebilir:

• Geçen hafta ne iyi gitti, ne aksadı?
• Önümüzdeki hafta kimin takvimi değişiyor?
• Doktordan yeni bir talimat geldi mi?
• Ana bakım veren kendini nasıl hissediyor?

Anlaşmazlıklar kaçınılmazdır. "Sen hiç gelmiyorsun" gibi suçlamalar yerine somut bir isteğe dönüştürmeyi deneyin: "Cumartesi öğleden sonra sen olabilir misin?" Net bir istek, genellikle net bir cevap getirir.

Bakım verenin dinlenmesi çizelgenin parçası

Bakım veren yorulursa bakımın kalitesi de düşer. Çizelgede kişisel mola, uyku ve kendi sağlık kontrolleri için yer ayırın. Yorgunluğun ne zaman ciddileştiğini ve nasıl önlem alacağınızı hasta yakını tükenmişliği yazımızda bulabilirsiniz.

Unutmayın: İş bölümü, sevgisizlik ya da sorumluluktan kaçmak değildir. Bakımı çok kişiyle sürdürülebilir hâle getirmenin yoludur. Hasta için de en güvenlisi, birden fazla kişinin aynı bilgiyle ve aynı düzenle ilgilenmesidir.

Bu yazı genel bilgi içindir; doktorunuzun ve hemşirenizin talimatlarının yerine geçmez. Çağrı Medikal tarafından yapay zekâ desteğiyle hazırlanır ve yayından önce otomatik güvenlik kontrollerinden geçer.