Tekerlekli sandalyeden yatağa, koltuğa ve tuvalete güvenli geçiş nasıl yapılır?

Tekerlekli sandalye kullanan bir yakınınız varsa, gün içinde onu belki defalarca yatağa, koltuğa ya da tuvalete geçirmeniz gerekiyor. Bu anlar, evde düşmelerin ve bakım verenin bel ağrılarının sık yaşandığı anlardandır. İyi haber şu: Geçişi güvenli yapmak için güçlü olmanız gerekmiyor. Doğru hazırlık, doğru duruş ve acele etmemek çoğu zaman yeterli.

Bu yazıda sandalyeden yatağa, yataktan sandalyeye, koltuğa ve tuvalete geçişi adım adım anlatıyoruz. Sandalyenin kendisini kullanmayı (fren, kaldırım, araca biniş) merak ediyorsanız tekerlekli sandalye kullanımı rehberimize göz atabilirsiniz.

Başlamadan önce: Hastanız için neyin uygun olduğunu öğrenin

Her hasta farklıdır. Kimi ayağına biraz yük verebilir, kimi hiç basamaz; kiminin bir tarafı güçsüzdür, kiminin ameliyat sonrası kaçınması gereken hareketler vardır. Bu yüzden ilk iş, doktorunuza ya da fizyoterapistinize şunları sormaktır:

• Hastam ayağına basabilir mi, ne kadar yük verebilir?
• Kaçınması gereken bir hareket ya da pozisyon var mı?
• Geçişi tek başıma mı yapmalıyım, yoksa iki kişi mi olmalıyız?
• Kaydırma tahtası ya da transfer kemeri gibi bir yardımcı araç işimizi kolaylaştırır mı?

Mümkünse taburcu olmadan önce hemşire ya da fizyoterapistten geçişi sizin önünüzde bir kez yapmasını, ardından sizin yapmanızı izlemesini isteyin. Bir kez görmek, sayfalarca okumaktan daha öğreticidir.

Her geçişte geçerli temel kurallar

Nereye geçerseniz geçin, şu kurallar hiç değişmez:

• Frenler kilitli olsun. Sandalyenin iki freni de kilitli olmadan geçişe başlamayın. Hasta karyolası varsa onun tekerlek frenlerini de kontrol edin.
• Ayaklıkları yoldan çekin. Ayak dayama paletlerini yukarı kaldırın ya da yana çevirin. Ayağın palete takılması düşmeye yol açabilir.
• Kolçak çıkıyorsa çıkarın. Geçiş yapılacak taraftaki kolçak sökülebiliyorsa çıkarmak, kaydırma mesafesini kısaltır.
• Güçlü taraf öne. Bir tarafı daha güçlü olan hastada genellikle güçlü tarafa doğru geçmek daha kolaydır. Hangi yönün uygun olduğunu fizyoterapistinize sorun.
• Mesafe kısa, yükseklik yakın olsun. Sandalyeyi yatağa ya da koltuğa olabildiğince yaklaştırın, hafif çapraz konumlandırın. İki yüzeyin yüksekliği birbirine ne kadar yakınsa geçiş o kadar kolaydır.
• Ayakkabı giydirin. Hastanın ayağında kaymayan, topuğu kapalı bir ayakkabı ya da kaydırmaz tabanlı çorap olsun. Çıplak ayak ya da terlik risklidir.
• Önceden anlaşın. "Üç deyince kalkıyoruz" gibi basit bir işaret belirleyin. Hasta ne olacağını bilirse kendisi de katkı verir.

Belinizi korumak için

• Hastaya olabildiğince yakın durun; uzanarak kaldırmayın.
• Ayaklarınızı omuz genişliğinde açın, dizlerinizi bükün, sırtınızı düz tutun.
• Gücü belinizden değil, bacaklarınızdan alın.
• Dönerken belinizi bükmeyin; küçük adımlarla ayaklarınızla dönün.
• Hastayı asla koltuk altlarından ya da kollarından çekmeyin. Bu hem sizin belinizi hem de hastanın omzunu zorlar. Mümkünse belinden tutun ya da bir transfer kemeri kullanın.

Yatak içindeki hareketler için de benzer ilkeler geçerlidir; ayrıntılar yatakta hasta çevirme rehberimizde.

Sandalyeden yatağa geçiş: Adım adım

1. Sandalyeyi yatağın yanına, hastanın güçlü tarafı yatağa bakacak şekilde hafif çapraz yerleştirin. Frenleri kilitleyin.
2. Ayaklıkları kaldırın, yatak tarafındaki kolçağı çıkarın.
3. Hastadan oturduğu yerde öne doğru kaymasını, kalçasını sandalyenin ön kenarına getirmesini isteyin.
4. Ayaklarını yere düz bastırın; dizleri ayak bileklerinin hemen üzerinde olsun.
5. Karşısına geçin, dizlerinizi bükün, onu belinden ya da kemerden kavrayın. Hasta elleriyle sandalyenin kolçağına ya da yatağa dayanabilir; sizin boynunuza sarılmamasını söyleyin.
6. Hastanın gövdesini hafifçe öne eğmesini isteyin. "Burun dizlerin üzerine" demek iyi bir ipucudur; bu, kalkmayı kolaylaştırır.
7. Anlaştığınız işaretle birlikte kalkın. Tam ayağa kalkması gerekmiyorsa yarım kalkış yeterlidir.
8. Küçük adımlarla, birlikte dönün ve hastayı yatağın kenarına yavaşça oturtun.
9. Oturduktan sonra bir süre bekleyin, dengesinin yerinde olduğundan emin olun. Sonra bacaklarını yatağa almasına yardım edin.

Yataktan sandalyeye geçiş

Bu geçiş öncekinin tersidir, ama bir farkı vardır: Uzun süre yatan biri birden doğrulduğunda başı dönebilir.

1. Sandalyeyi yatağın yanına yerleştirip frenleri kilitleyin, ayaklıkları kaldırın.
2. Hastayı yan dönerek yatak kenarına oturtun.
3. Kenarda oturur hâlde biraz bekleyin. Bu sırada başının dönüp dönmediğini, kendini nasıl hissettiğini sorun.
4. Baş dönmesi, bulantı ya da halsizlik varsa geçişi erteleyin ve hastayı yeniden uzandırın. Bu durum tekrarlıyorsa doktorunuza mutlaka söyleyin.
5. Her şey yolundaysa, yukarıdaki kalkış ve dönüş adımlarını uygulayarak sandalyeye oturtun. Oturttuktan sonra kalçasının sandalyenin arkasına kadar oturduğundan emin olun ve ayaklıkları indirin.

Yatak ile sandalye yüksekliği uyumluysa iş çok kolaylaşır. Yüksekliği ayarlanabilen hasta karyolası bu açıdan büyük rahatlık sağlar.

Koltuğa geçiş

Hastanız gün içinde salonda ailesiyle oturmak isteyebilir. Bu çok değerlidir, ama her koltuk buna uygun değildir.

• Sağlam ve sabit bir koltuk seçin. Tekerlekli, döner ya da sallanan koltuklar risklidir.
• Kolçaklı olsun. Hasta kalkarken ve otururken kolçaklardan destek alır.
• Çok alçak ve çok yumuşak olmasın. İçine gömülen bir koltuktan kalkmak hem hasta hem sizin için zordur. Gerekirse sağlam bir minder ekleyerek oturma yüksekliğini artırabilirsiniz.
• Koltuğun önünde halı kenarı, sehpa ya da kablo olmamasına dikkat edin.

Geçiş adımları yatağa geçişle aynıdır. Hasta oturmadan önce koltuğun kenarını bacaklarının arkasında hissetmeli ve kolçaklara tutunarak yavaşça inmelidir; kendini koltuğa "bırakmamalıdır".

Tuvalete geçiş

Tuvalet, çoğu evde en dar ve kaygan alanlardan biridir. Biraz hazırlıkla burayı çok daha güvenli hâle getirebilirsiniz:

• Klozetin yanına sağlam bir tutunma barı taktırmak geçişi kolaylaştırır. Havlu askısı ya da lavabo tutunmak için uygun değildir.
• Klozet alçaksa klozet yükseltici kullanmak oturup kalkmayı rahatlatır.
• Zemin kuru olsun, kaymaz paspas kullanın.
• Kapı dar ve sandalye içeri girmiyorsa, yatak yanında kullanılabilen bir tuvalet sandalyesi pratik bir çözüm olabilir.

Tuvalete geçişte sandalyeyi klozete olabildiğince yaklaştırın ve frenleri kilitleyin. Hasta tutunma barından destek alarak kalkar; ayakta durduğu kısa sürede giysilerini indirmesine yardım edin, sonra dönerek oturmasını sağlayın. Mahremiyeti önemseyin: Güvenli olduğu sürece ona biraz alan tanıyın, ama kapının dışında, seslenince duyabileceğiniz yerde bekleyin.

Tutunma barı, duş sandalyesi ve kaymaz zemin seçimi için banyo güvenliği rehberimize bakabilirsiniz.

Ayağına basamayan hastalar için kaydırma tahtası

Hastanız ayağına yük veremiyor ama oturur hâlde dengesini koruyabiliyorsa, kaydırma tahtası (transfer tahtası) çok işe yarar. Bu, sandalye ile yatak arasına köprü kuran düz ve kaygan bir tahtadır. Hasta ayağa kalkmadan, oturduğu yerde küçük hamlelerle tahta üzerinden kayarak geçer.

Tahtanın bir ucu hastanın kalçasının altına, diğer ucu yatağa yerleştirilir. Hasta ellerini tahtaya ya da yatağa dayayarak kendini adım adım kaydırır; siz yanında durup dengesini korursunuz. İlk kullanımı mutlaka bir fizyoterapist eşliğinde öğrenin, çünkü tahtanın doğru açıyla konması ve parmakların araya sıkışmaması önemlidir.

Ne zaman durmalı, ne zaman yardım istemeli?

Geçiş sırasında hastanız düşmeye başlarsa onu havada tutmaya çalışmayın; bu hem sizi hem onu yaralayabilir. Bunun yerine onu kendi bedeninize yaslayarak yavaşça yere indirin, başını korumaya çalışın.

Şu durumlarda hiç beklemeden 112'yi arayın:

• Düşme sonrası şiddetli ağrı, yara, şekil bozukluğu ya da başını çarpması
• Bilinç bulanıklığı, konuşmada ya da yüzde ani değişiklik
• Ani nefes darlığı ya da göğüs ağrısı

Bunların dışında, geçişler giderek zorlaşıyorsa, hasta daha çok baş dönmesi yaşıyorsa ya da siz artık tek başınıza yetemediğinizi hissediyorsanız doktorunuza ve evde bakım ekibinize danışın. Yardım istemek, işi bıraktığınız anlamına gelmez; hem sizi hem hastanızı korur.

Kısa kontrol listesi

• Frenler kilitli mi?
• Ayaklıklar kaldırıldı mı, kolçak çıkarıldı mı?
• Hastanın ayağında kaymayan ayakkabı var mı?
• Sandalye hedefe yakın ve hafif çapraz mı?
• Zemin kuru, yol açık mı?
• Hastayla işarette anlaştınız mı?
• Dizleriniz bükük, sırtınız düz mü?

Evde tekerlekli sandalyeye ihtiyacınız varsa kiralama seçeneklerini ve koşullarını aşağıdaki iletişim bilgilerinden sorabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgi içindir; doktorunuzun ve hemşirenizin talimatlarının yerine geçmez. Çağrı Medikal tarafından yapay zekâ desteğiyle hazırlanır ve yayından önce otomatik güvenlik kontrollerinden geçer.